(Editor’s Note: This piece is a leaf in the country’s celebration of Buwan ng Wikang Pambansa [Tagalog for ‘National Language Month’], simply known as Buwan ng Wika (‘Language Month’) and formerly and still referred to as Linggo ng Wika [‘Language Week’], a month-long annual observance in the Philippines held every August to promote the national language, Filipino. This space presents the views of linguists and other scholars. Their views do not necessarily reflect that of the Manila Standard. An English version is in print.)
“Gapu ta daytoy ti agdadata a pudno: kada maysa kadagitoy a lengguahe ket lengguahe met a Filipino”
TI KASO ti Bulan ti Pagsasao, maysa a selebrasion a mangitan-ok iti maysa laeng nga indigeno a lengguahe iti Filipinas, ket mangigunamgunam iti maysa karit iti pagilian.
Ipasimudaagna ti serie dagiti kontradiksion. Iti laksid ti nasurok a 170 a lengguahe a maus-usar nagduduma a komunidad, ti panangselebrar iti maysa laeng a lengguahe idinto a taltallikudan dagiti sabali pay ket mangibunga iti maysa a makadangran a lisensia ken privilegio.
Falso ti fraseologia gapu ta nakabasar iti errado a kaiyulogan.
Insingasingen dagiti informado nga intelektual ken mangmangged kultural a daytoy a frase ket rumbeng unay a mabalbaliwan tapno iti kasta ket palugodanna ti selebrasion dagiti amin a naiwalinwalin a lengguahe iti Filipinas.
Masapul a ti Buwan ng Wika ket agbalin a Buwan ng mga Wika, ti bulan dagiti amin a lengguahe iti pagilian.
No ti maysa a pagilian ket ik-ikanna laeng iti permiso ti maysa a lengguahe a ti kaibatogan daytoy ket ti pannakabaybay-a kadagiti sabali pay, dagiti nabati pay a lengguahe at maysamyasa a maungaw, a ti pannakaungawda ket sistematiko ken sistemiko.
Ti Ethnologue idi 2022 ken inreportna nga iti dagup a 175 nga indigeno a lengguahe iti pagilian, 35 ket adda iti risgo, 31 ti peligroso, 4 ti agbaliwbaliw, 11 ti addan iti pannakaungaw, ken 2 ti naungawen.
Saan a nasamay ti agdama a polisia ken praktis ti panangipalubos nga agbaludbod dagiti indigeno a lengguahe.
Ti paglintegan a nangted iti panagdur-as ti basar nga edukasion iti Filipinas babaen iti panangiramanna kadagiti 27 nga indigeno a lengguahe iti umuna a tallo a tawen ti panagadal ket saan itan a maisaysayangkat.
Ti panangisubli kadagiti dua a lengguahe ket mangsukogto kadagiti ubbing nga adalan no kasano a tingitingen dagiti bukodda a bagi, dagiti sabali, ken ti lubong.
Kaaduan kadagitoy nga agad-adal ket saan nga agsasao a kas native iti Ingles wenno Tagalog no ikumpara daytoy iti native a lengguaheda a Filipino.
Ti pagteng a dua nga estranghero a lengguahe nga inyetnag ti edukasional a sistema ti estados tapno sanayen dagiti agtutubo nga agpanunot a kritikal ken mangawat iti kaibagotan ti lubong ket maysa a panagdagullit kadagiti isu met laeng a duogan a riro nga inaramid ti pagilian nanipud iti mapasamak ti panagsuitik idi 1935.
Kadayta met laeng a panawen ti importansia ti lengguahe a nasional ket nagramut iti fasismo a Europeano kadagidi a panawen nga adu kadagiti baro a nasion a naipasngay iti pannarebba dagiti imperio ken pagarian ken impilitda ti pannakaadda ti maysa ken maysa laeng a lengguahe a kas mangibabaet iti panagkaykaysa, ti panagdur-as, ken ti ar-arapaapen a naimbag a biag.
Ti panangtingitingtayo kadagiti bukodtayo a bagi, kadagiti sabali, ken iti universe ken hulhulmaen ti lengguahe a nakaipasngayantayo.
Maawatantayo dagiti parabur ti biag, dagiti duadua, ken dagiti panagbalbalawi gapu iti dayta nga umuna a lengguahe.
Nagkaadun a panagadal ti nangipakita a dagiti ubbing ket makasursuro iti nasamsamay a wagas no ti umuna a lengguaheda ti mabigbig iti proseso ti panagadalda, a mapasamak no mausar ti lengguaha paggaammoda—ti lengguahe dagiti komunidadda, dagiti pagapuanda, dagiti lagip, ken dagiti ar-arep-epda.
Adda gutigot nga ited ti “buwan ng wika,” ngem gutigot daytoy a mangi-et-etchapuera.
Adda lagip iti daytay a frase, ngem dina iraman ti lagip dagiti sabali.
Kadarrato nga adda latta pagapuan iti sabali a lengguahe, ngem saan a pagapuan ti maysa a tao a mangtuntuton iti bukodna a lengguahe, ti lengguahe a maipatpatawid iti kada generasion.
Adda laeng ti pannakawatakwatak, ti ultimo a sagursor ti biag.
Gapu ta ti lengguahe ket biag, ket saan a mabalin nga agkurang.
Ngarud, masapulen ita ti baro a panagsirmata a ti Bulan dagiti Lengguahe ket “bulan dagiti lengguahe a Filipino a kas koma iti Filipino Tagalog, Filipino Hiligaynon, Filipino Manuvu, Filipino Maranao, Filipino Surigaonon, ken dadduma pay.”
Gapu ta daytoy ti agdadata a pudno: kada maysa kadagitoy a lengguahe ket lengguahe met a Filipino.
(Dr. Agcaoili, chair of the Department of Indo-Pacific Languages and Literatures, University of Hawaii at Manoa, is president of the NAKEM Conferences that for 20 years has advocated for language justice, cultural democracy, and emancipatory education. He was awarded the United States Fulbright Scholarship to study the case of mother language education in the Philippines in 2022.)
